Powieść Kamień na kamieniu jest opowieścią o losach Szymona Pietruszki. Narracja prowadzona jest w pierwszej osobie. O swoim życiu, życiu rodziny i o życiu wsi opowiada sam Szymon. Wydarzenia nie są ułożone chronologicznie. We współczesną opowieść wplecione są wątki przedwojenne (głównie dzieciństwo i młodość), wojenne, powojenne. Szymon Pietruszka urodził się w rodzinie chłopskiej. Ojciec uprawiał rolę, matka zajmowała się dziećmi i domem. Oprócz Szymona był jeszcze Michał, Antek i Stasiek. Razem z nimi mieszkali dziadkowie. Drugi dziadek uciekł do Ameryki, a babka wyruszyła za nim. Ojciec uczył synów gospodarowania na roli. Jednak na ziemi pozostał tylko Szymon. Antek, Stasiek i Michał ruszyli w świat. Mieszkali i pracowali w mieście. Gdy Michał rozchorował się psychicznie, żona przywiozła go do rodziców, mówiąc, że tu będzie mu najlepiej. Michał nie odzywał się do nikogo, żył we własnym świecie. Antek i Stasiek rzadko odwiedzali rodziców, a po ich śmierci także rzadko przyjeżdżali do Szymona. Ubrani po miejsku, jeżdżą samochodem i nie mają czasu. Różnią się nie tylko strojami, ale i manierami. Żyją po „miastowemu”. Nie podoba im się dom w którym się urodzili i wychowali. Krytykują Szymona za jego „zacofanie” (np. mają pretensje do niego, że nie zrobił nowej podłogi). Szymek nie chciał zostać na gospodarstwie (sam ojciec niejednokrotnie powtarzał to, że się nie nadaje), pracował w milicji (po wojnie szukał broni w chatach chłopów, którą oni znaleźli na swoich polach i w lesie) i w gminie (pracował jako urzędnik, udzielał w gminie ślubów – potrafił pisać, czytać i miał tzw. niezłe gadane – pensję, którą otrzymywał wydawał na papierosy i wódkę, czasami na „kobiety”), golił i strzygł ludzi ze wsi, a potem wrócił do pracy w ziemi. Najpierw zmarła matka, która ciągle modliła się za swych synów. Potem zmarł ojciec (Józek – osoba o twardych regułach; wychowywał swoich synów tak jak i jego wychowywano). W domu został Szymon, a potem dołączył Michał. Szymek postanowił wybudować grób na osiem kwater, czyli dla braci, ich żon i siebie. Bardzo często wspomina pobyt w partyzantce. Opowiada o swoich dziewczynach (tutaj szczególnie o Małgorzacie, która była urzędniczką i do której czuł coś więcej, może nawet ją kochał… Pewnego dnia, gdy rodziców Małgorzaty nie było w domu, a Szymek odprowadził ją do domu, poszli razem do łóżka. Okazało się, że Małgorzata była w ciąży, ale nie powiedziała o tym Szymonowi, tylko pojechała do miasta usunąć ciążę. Gdy Szymon się o tym dowiedział, zbił ją i wściekł się na nią… Ona wyjechała do miasta i już nigdy się nie zobaczyli. Przebywając z Małgorzatą Szymon mniej pił i nie chodził na wiejskie zabawy, miało się wrażenie, że w końcu się ustatkował, jednak po jej odejściu znów zaczęło się to samo) o awanturach, o wiejskich zabawach, o życiu na wsi, o chlebie, którego nie zawsze starczało, o ciężkiej pracy na roli, o kłótniach w domu z powodu pijaństwa. Wydarzenia w powieści toczą się powoli. Książkę czyta się bardzo szybko. Opis wiejskiego życia jest autentyczny. Walorem powieści jest prosty, choć czasami dosadny język. Te wszystkie „wyprzezywał”, „odorał”, „odpasł się”, „ponastawiał”, „idźta”, „chodziłyśta”, „stoita” podkreślają autentyzm opisywanego życia.

E. Pindór Proza Wiesława Myśliwskiego: • Powieść ukazała się w 1984 r.; • STRUKTURA CZASOWA I UKŁADY FABULRNE:  Narracja pierwszoosobowa, którą rozszerzają wypowiedzi innych powieściowych postaci (osoby te należą do najbliższego kręgu bohatera – matka, ojciec, bracia, proboszcz, koledzy, koleżanki, wójt). Każda postać reprezentuje inny punkt widzenia i światopogląd, dzięki temu możliwe są ich monologi, np. Kaśki w sklepie.  Charakterystyczne są przeskoki z teraźniejszości w przeszłość i odwrotnie – poprzez to granice między tymi czasami ulegają zatarciu.  Motyw budowy grobu jest motywem centralnym i głównym całej powieści. Budowa grobu to dla Pietruszki budowa domu na „tamto życie”. Nie zostaje on jednak zbudowany, chociaż Szymon poświęca na ten cel wiele pieniędzy i z czasem całe to przedsięwzięcie staje się przyczyną jego udręki, do tego stopnia, że przestaje cieszyć się życiem i zaczyna żałować, że nie umarł podczas wojny.  Chwyt pisarski zastosowany przez Myśliwskiego polega na tym, że czytelnik chce jak najszybciej dowiedzieć się czegoś o budowie tego grobu, a tymczasem uzyskuje tylko dodatkowe informacje o życiu wsi i bohatera.  W każdym rozdziale jest coś na temat budowy grobu.  Obsesja Szymona Pietruszki jakim było zbudowanie grobu, wiąże się z jego obsesją wokół śmierci, umierania, tego co jest po tamtej stronie. Chociażby w pierwszym rozdziale mamy same wątki związane z ziemią i cmentarzami: obraz i sceny wojenne, motyw kopania własnego grobu, wspomnienia z pogrzebów, wątek szpitalny, poszukiwanie w ziemi dziadkowych papierów.  Każdy rozdział powieści zbudowany jest na jednym temacie (tytuł rozdziału), który w toku czytania ulega rozwinięciu o różne epizody i wątki. • KONSTRUKCJA POSTACI:  Szymon został usytuowany w konkretnej przestrzeni czasowej. Sfera czasowa obejmuje 3 pokolenia: pokolenie Szymona i jego braci, pokolenie rodziców i pokolenie dziadków.  Szymon urodził się w Wielki Piątek (sam nie wie kiedy, bo ten dzień co roku wypada kiedy indziej), W czasie II WŚ przyjmuje pseudonim „Orzeł” i walczy w oddziałach partyzanckich. Wielokrotne przeżywanie niemal własnej śmierci (7 razy ranny), życie w obliczu zagrożenia, utrwalone w pamięci sceny egzekucji, obrazy grzebania poległych współtowarzyszy, sprawiły, że Pietruszka obsesyjnie powraca do tematu śmierci. Bardzo często zmieniał pracę, gdyż łatwo mu było się przystosować do każdego środowiska. W młodości był typem bohatera awanturniczego – był prowodyrem awantur, pijatyk. Szymon zostaje gospodarzem ale nie z wyboru a z konieczności (bracia wyjechali). Uprawia ziemię aż do wypadku samochodowego, po którym staje się człowiekiem kalekim (wypadek można odczytać jako akt desperacji Szymona – nie potrafi pogodzić się z tym, że wiejska droga jest traktem dla aut a nie dla furmanek. Wtargnięcie bohatera pod koła samochodu ma być gestem odwagi i protestu.). Myśliwski dzięki takiej konstrukcji bohatera kojarzy wieś ze śmiercią, cmentarzem, kalectwem…  Myśliwski stworzył postać, która poszukuje prawdy o świecie i o sobie przede wszystkim w rozmowach z samym sobą. Inne postacie mają tylko pomóc spojrzeć na świat z innej perspektywy niż ta Szymona. Oprócz rodziny wyeksponował Myśliwski: sklepową Kaśkę, proboszcza i wójta Maślankę.  Maślanka – jego wypowiedzi pokazują mentalność ludzi sprawujących władzę. Charakterystyczna jest ideologiczne wyjaskrawianie rzeczywistości: propagandowy fałsz, zakłamanie, stereotypy. We współczesnej Polsce liczą się tylko plany, zasady i przepisy.  Proboszcz – jego wypowiedzi podważają jego powołanie. Okazuje się, że nie zna on odpowiedzi na najbardziej podstawowe metafizyczne pytania (nie wie czy kiedykolwiek w życiu kogoś pocieszył).  Kaśka – jej monolog potwierdza, że aktualnie pełniony zawód nie rozstrzygają o istocie człowieka. Tematy egzystencjalne i religijne poruszane przez nią ostro kłócą się z jej wulgarną postacią sklepowej (jest ona panną lekkich obyczajów, zamyka sklep gdy przychodzą do niej mężczyźni i idzie z nimi na zaplecze ;D). • W KRĘGU UKRYTYCH ZNACZEŃ:  Zderzeniu uległy dwa obrazy wsi: pierwszy – stanowiący ujęcie tradycyjnej, ludowej wsi, drugi – będący obrazem wsi współczesnej, naznaczonej cywilizacyjnymi skażeniami (symbolem nowoczesności stała się nowa droga i auto).  Nawiązania biblijne do imienia Szymona – to Szymon Piotr (Szymon to pierwotne imię Piotra Apostoła). Np. bohater zapiera się swej wiary w Boga, podobnie jak Piotr Apostoł. Również inne analogie z Biblią – życie chłopskie to życie pełne cierpienia, podobnie jak żywot Jezusa. Również książkowego Szymona trzeba kojarzyć z Szymonem Cyrenejczykiem, który wielokrotnie w powieści jest przywoływany (m.in. w opisie snu matki Szymona).  Powieść o odchodzącej w zapomnienie, tradycyjnej kulturze chłopskiej. • „SAM JEST SOBIE MĄDROŚCIĄ”:  W powieści dominuje filozofia egzystencjalna, poczucie samotności, bezsilności, skazania na samego siebie możemy dostrzec w twórczości Myśliwskiego.  Bóg Szymona Pietruszki to Bóg bezradny pozbawiony atrybutów boskości: sprawiedliwości, łaski i miłości. Sam Pietruszka dokonuje nawet korekty Dekalogu dodając jedenaste przykazanie: „Żyj”. • „OD SŁOWA ZACZYNA SIĘ ŻYCIE”:  Myśliwski, kreując postać brata Szymona – Michała – chciał pokazać to, że największym dramatem świata jest osłabienie więzi międzyludzkiej. Podczas pobytu Szymona w szpitalu wraca do domu jego brat Michał - życie tego człowieka, który miał być księdzem obfitowało w dramatyczne momenty. Michał zajmował wysokie stanowisko, powodziło mu się bardzo dobrze, potem z niewiadomych powodów powrócił do rodzinnej wsi upośledzony psychicznie. Szymon po powrocie ze szpitala szuka go po całej wsi, znajduje rozrzucającego gnój u sąsiada… Michał uosabia człowieka cierpiącego. Cierpienie Michała sprawia też przykrość Szymonowi, ponieważ z jego brata uczyniono parobka, a największym lekiem duszy chłopskiej jest właśnie lęk przed przekształceniem w parobka. Utrata mowy – najbardziej dramatyczny rys postaci Michała – rzutuje na całą jego sylwetkę. Już w opisie zewnętrznym Michał zdaje się być postacią obumarłą. Ten wrażliwy brat Szymona może być symbolem niemoty współczesnego świata. Wskutek różnorodnych skażeń, nadużyć, charakterystycznych dla naszych czasów, człowiek staje się psychicznym kaleką. Szymon podejmuje próbę ocalenia swojego brata, ponownie ucząc go języka. Tą scenę nauki (Zacznij może od pierwszego z brzegu, które Ci najbliższe. Matka, dom, ziemia. Powiedz może ziemia. Wiesz przecież co to ziemia.) możemy potraktować symbolicznie. Dramatyzm został tu osiągnięty przez kontrastujące z zachowaniem Szymona milczenie Michała. Bohater w specyficzny sposób uczy swego brata mówić. Odsłania przed nim język w taki sam sposób w jaki uczono go przedtem życia.  Najważniejszymi pojęciami dla życia wiejskiego były: ziemia (nawiązania do Biblii) oraz chleb.

Na koniec załączam też znalezione w Internecie symboliczne znaczenie tytułu powieści (w książce Ewy Pindór, nie znalazłam tego wyjaśnienia):

1. Nazwę powieści wziął Myśliwski od ludowej piosenki, umieszczając jej fragment jako motto: Kamień na kamieniu, na kamieniu kamień, a na tym kamieniu, jeszcze jeden kamień… Może więc chodzić o pewną cykliczność, powtarzalność prac wiejskich, np. sianie zboża, żniwa. Może też być rozumiany szerzej, jako powtarzalność ludzkiego żywota.
2. Może też odnosić się do sceny pochodzącej z Ewangelii, w której mowa jest o zburzeniu Jerozolimy: Gdy wychodził ze świątyni, rzekł Mu jeden z uczniów: «Nauczycielu, patrz, co za kamienie i jakie budowle!» Jezus mu odpowiedział: «Widzisz te potężne budowle? Nie zostanie tu kamień na kamieniu, który by nie był zwalony» (Mk 13, 1-2). Jezus sugeruje tu problem przemijalności, odchodzenia pewnego świata, niszczenia tego, co wielkie, piękne, zdawałoby się wieczne (świątynia, budynki jerozolimskie). Podobnie w powieści mamy do czynienia z motywem odchodzenia wiejskiego świata w niebyt.
3. Trzecia możliwa interpretacja tytułu: „kamień na kamieniu” to metaforyczne określenie grobu, znaku pamięci o tym, co przemija. Wiemy przecież, że bohater ma obsesję, aby ocalić siebie i swoją rodzinę od zapomnienia poprzez budowę grobowca.